Izoštreno

Povećaj veličinu slova Vrati na prvobitnu veličinu slova Samnji veličinu slova štampaj štampaj
 

Pošalji prijatelju

SAD - CRNA GORA 01. 08. 2017. 00:02   >>  23:32 11

I. Sekulić Šoć - Od Džeksona do Pensa

Iako razlike u svim parametrima između Crne Gore i Amerike nijesu pogodovale bližim odnosima dviju država, može se reći da je kratak period zvaničnih odnosa s početka 20. vijeka bio prijateljski i srdačan.

Za zvanični početak diplomatskih odnosa između Crne Gore i SAD uzima se datum kada je prvi diplomatski predstavnik Sjedinjenih Američkih Država Džon Džekson, 30.10.1905. predajom akreditivnog pisma postao opunomoćeni ministar te države u Crnoj Gori. Bilo je to vrijeme kada je u toj, prekookeanskoj državi živjelo oko petnaest hiljada iseljenika iz Crne Gore, a čiji će broj narednih desatak godina biti i duplo veći.

Upravo njihov značajan broj bio jedan od ključnih razloga da kralj Nikola zatraži da se organizovanije razvijaju odnosi dviju država. To je rezultiralo dolaskom Džeksona čija je rezidencija bila smještena u Lokandi na Cetinju. Nije dolazak američkog ministra bio važan samo zbog brojnih Crnogoraca koji su se nalazili na radu u Americi, već je kralj Nikola u tome vidio i nadu u povećenje trgovinskih odnosa Crne Gore i SAD od kojih bi obje države imale koristi. Međutim, uočeno je i nešto drugo. Tokom razgovora s kraljem Nikolom Džekson je zapazio da skoro svi crnogorski emigranti rijetko postaju američki državljani i da čim nešto više zarade vraćaju se u svoju zemlju.

Rusija zastupala interese Crne Gore u Americi

Opunomoćeni ministri djelovali su iz Atine i samo povremeno posjećivali Cetinje u svrhu obavljanja svojih poslova. Crna Gora nije, iz finansijskih razloga, delegirala svoga predstavnika u SAD, već je njene interse nastavila da zastupa Rusija i to je trajalo praktično do pred kraj postojanja diplomatskih odnosa između Crne Gore i SAD. Prvi poslanik Crne Gore u SAD bio je Anto Gvozdenović. Akreditovan je tek 1917, a diplomatski odnosi između Crne Gore i SAD, podsjećam, prestali su zvanično 1921. Razloge za relativno kasno uspostavljanje zvaničnih odnosa između Crne Gore i SAD treba tražiti u, kako je već rečeno, ekonomskoj nemoći Crne Gore da uspostavi i razvija sosptvenu diplomatsku mrežu u Americi, iako je za to svakako imala i potrebu i interes, najviše zbog brojnog iseljeništva u toj zemlji.

S druge strane, razlozi SAD su u njihovoj izolacionističkoj politici koja ih je, shodno Monroovoj doktrini, praktično do pred kraj Prvog svjetskog rata držala podalje od evropskih poslova. Bez obzira na činjenicu da Crna Gora nije imala svog diplomatskog predstavnika u SAD, a da je američki diplomata u Crnoj Gori djelovao iz Atine i tek povremeno boravio u Crnoj Gori, odnosi između dvije države su svako ušli u višu fazu. Američki poslanici, makar i tokom kratkih boravaka na Cetinju svakako su stekli neposredne utiske o društvenim, ekonomskim, političkim i drugim prilikama u Crnoj Gori, o čemu su mogli da izvještavaju svoju vladu iz prve ruke.To se naročito odnosi na Džona Džeksona, Ričmona Pirsona i Džordža Mozesa koji su imali neposredna iskustva sa životom tadašnje Crne Gore, dok su Jakob Šurman, Džordž Vilijams i Grejv Šarp tu dužnost obavljali u vrijeme Prvog svjetskog rata, pa je njihova uloga uslovljena tom situacijom.

Iz izvještaja prvog američkog opunomoćenog ministra Džeksona svojoj vladi vidi se da je bio pažljiv i studiozan posmatrač prilika u Crnoj Gori koji je uočavao i analizirao, kako unutrašnjopolitičke prilike, tako i spoljnopolitičke aktivnosti Crne Gore u periodu svog mandata. U tom smislu posebnu pažnju je posvetio ocjenama unutrašnjopolitičkih prilika koje su proizišle iz donošenja Ustava 1906. i konstituisanja prve skupštine i ustavne vlade u Crnoj Gori. Iz izvještaja svojoj vladi uočava se da Džeskon veoma precizno analizira crnogorsku političku relanost, pa tako ocjenjuje da je kralj Nikola i dalje vladar, i da je on uveo parlamentarnu vladu iz plemenitih pobuda, obrazovanja naroda, a i kako bi učvrstio sopstvenu dinastiju. Za sada gotovo da ne postoji crnogorsko zakonodavstvo, pošto se sve što se tiče zakona uređuje Kraljevim ukazima. Svaka grana javne službe je manje ili više primitivno organizovana, navodi se. Iz izvještaja američkih poslanika može se zaključiti da u odnosima između Crne Gore i SAD do početka Prvog svjetskog nema posebnog intenziteta i da su uglavnom u okvirima rutinske komunikacije između zvaničnika, razmjene informacija i kurtoaznih, prigodnih aktivnosti.

Tomanović ponudio Valdanos Americi

Od navedene ocjene izuzetak je svakao iznenadna ponuda Crne Gore učinjena u maju 1909. da ustupi SAD „ za stalno i bez nadoknade, uslova ili zadrški uvalu Valdanos zajedno s okolnim zemljištem koje se proteže sve do vrha okolnih planina, što uključuje zemljište od otprilike petnaest do dvadeset kvadratnih milja, kako bi omogućili Sjedinjenim Državama da uspostave mornaričku bazu i stanicu za snabdijevanje ugljem u evropskim vodama.” Ponudu je u ime Kralja Nikole i Parlamenta Crne Gore učinio tadašnji predsjednik Vlade i Ministar spoljnih poslova Lazar Tomanović, u to vrijeme američkom opunomoćenom ministru Ričmondu Pirsonu, i to prilikom njegove oproštajne posjete. Predlog je „bio toliko iznenadan i toliko zapanjujući da sam ostao gotovo bez daha. Uzviknuo sam u čudu-Crna Gora je sigurno,Vaša Ekselencijo,riješila da pretekne Ameriku u velikodušnosti!“ naveo je tada Pirson u Izvještaju namijenjenom P.C.Noksu, Državnom sekretaru u Vašingtonu, 22.maja 1909. Iz njegovog izvještaja vidi se da je, on lično bio naklonjen prihvatanju ponude jer „na kraju krajeva, zašto bismo trošili stotine miliona dolara na mornaricu ako ne želimo da imamo sve što nam je potrebno za njenu veću efikasnost“.

Pirson ocjenjuje da je ponuda Crne Gore posebno interensantna „pošto ispipava i mjeri do koje granice bi naša Vlada dozvolila ili bila primorana da izmijeni ili preokrene tradicionalnu politiku“misleći na dotadašnju politiku izolacionizma i nemiješanja u evropske poslove. Naravno, crnogorska strana je insistirala na povjerljivosti učinjene ponude. Interesantno je da ponuda nije izazvala posebnu pažnju u literaturi, pa o motivima nuđenja Valdanosa SAD za mornaričku bazu, nema mnogo analiza. Ocjena poslanika Pirsona da je to svojevrstan test za postojanost dotadašnje politike izolacionizma svako stoji. S američkog stanovišta to je bio test koji je otvarao potrebu preispitivanja cjelokupne dotadašnje američke spoljnopolitičke doktrine. Prihvatanje ponude, značilo bi vojno prisustvo SAD na jednom prostoru na kojemu su se prelamali interesi gotovo svih evropskih sila toga doba. Austro-Ugarska je bila u ekspanziji na Blakanu ( aneksija BiH bila je tek sproverdena); Rusija je tradicionalno imala interese na tom prostoru, a Italija je, takođe, posmatrala Jadransku obalu kao svoju zonu interesovanja. Ni crnogoraka vlast na tom prostoru još nije bila do kraja stabilizovana, a odnosi Crne Gore i velikih sila vrlo brzo će se zaoštriti povodom Skadra i čitavog prostora tog dijela obale.

Prema navedenom, može da stoji ocjena da bi prihvatanje ponude dovelo u pitanje dotadašnju spoljnopolitičku strategiju SAD i uvuklo je u sukobe evropskih sila na ovim prostorima. Kada je riječ o motivima Crne Gore čini se uvjerljivim mišljenje nekih autora da ih treba tražiti u tadašnjim međunarodnim okolnostima i položaju Crne Gore. Poraz Rusije u ratu sa Japanom, i slabljenje njenog položaja; smjena na prestolu Srbije, koja je za posljedicu imala jačanje položaja Srbije u Rusiji, uz neskrivene apetite Austro-Ugraske prema ovim prostorima, svakako su motivisali Crnu Goru da potraži novog spoljnopolitičkog pokrovitelja i da ga upravo vidi u SAD, kao sili u usponu.

Amerika odbila ponudu kralja Nikole da gradi bazu u Ulcinju

Na osnovu mišljenja Odjeljenja ratne mornarice Amerika je ponudu odbila, preko novog opunomoćenog ministra u Crnoj Gori Džordža Mozesa. “Što se tiče mornarice isključivo, uspostavljanje takve baze na obali Crne Gore, na Jadranskom moru, nije poželjno, s obzirom na rijetke prilike u kojima bi mornarica Sjedinjenih Država mogla koristiti takvu bazu, pošto na Mediteranu nema stalnih mornaričkih snaga.” Međutim, tu nije bio kraj aktivnosti Crne Gore u tom pravcu. U ličnom pismu Predsjedniku Vilsonu od 06.07.1911. Mozes ga obavještava da mu je prilikom audijencije, u povjerljivom razgovoru kralj Nikola rekao: “ Nudim Sjedinjenim Državama, bez nadoknade, na najam od devedeset godina, uz privilegiju obnavljanja, luku Ulcinj sa svim potrebnim zemljištem uz nju, za stanicu za snabddijevanje ugljem, mornaričku bazu ili za kakvu god namjenu za koju se odluče Sjedinjene Države. “ Kad ga je Mozes podsjetio na ponudu za Valdanos, kralj Nikola je djelovao „iznenađen“ objašnjavajući da Tomanović nije bio dobro shvaćen, da se zapravo radi o luci Ulcinj i sadašnja ponuda jeste ono što Crne Gora želi.

Na uporne molbe kralja Nikole ministar Mozes je poslao lično pismo predsjedniku Vilsonu u kojem je prenio kraljevu ponudu.Uprkos upornosti kralja Nikole ponuda je odbijena. I ponudu i odbijanje treba ocjenjivati u kontesktu prilika i položaja Crne Gore koji su je motivisali kao i spoljnopolitičke doktrine koju su SAD sprovodile u tom periodu. Današnja perspektiva, odnosno spoljna politika i međunarodni položaj savremene Crne Gore i SAD čine tu epizodu u odnosima između dvije države posebno zanimljiva. Kada je riječ o ekonomskim odnosima između Crne Gore i SAD možemo uočiti da su bili nerazvijeni. Iz izvještaja američkog opunomoćenog ministra Džeksona može se vidjeti da na Cetinju, u prodavnicama nije vidio američku robu, a ono što je vidio je veoma lošeg kvaliteta . “Ta zemlja je siromašna I gotovo da ne zna za luksuz”, pisao je američki predstavnik.

Prvi svjetski rat donio je dramatične promjene na svjetskoj sceni. Crna Gora se našla zahvaćena vihorom rata na strani Antante. Pod udarima armija Centralnih sila, bez ikakve efektivne savezničke pomoći, početkom 1916. Crna Gora je kapitulirala. Zemlja je okupirana, a Kralj i Vlada su se našli u egzilu. Takve činjenice, uz neke druge političke okolnosti - raspad Austro-Ugarske, Rusije i Otomanske imperije, stvaranje novih nacionalnih država na prostorima, posebno Austro-Ugarske, opredijeliće poslijeratnu državnu sudbinu Crne Gore. SAD su u početku pokušale da održe svoju izolacionističku politiku i ostanu po strani od ratnog sukoba koji je izbio u Evropi. Međutim, američko vođstvo je ubrzo shvatilo da je održavanje izolacionizma neodrživo i da je došlo vrijeme da se SAD umiješaju u svjetske poslove i preuzmu odgvornost koju joj veličina i ekonomski razvoj omogućavaju.Odnosi između Crne Gore i SAD bili su određeni i uokvireni navedenim okolnostima, kao i njihovim veličinama, ekonomskoj i političkoj snazi. Crna Gora, mala, ekonomski nerazvijena i siromašna, tokom rata još više osiromašena, kao tokom čitave svoje istorije bila je objekat odluka drugih. SAD, koja je tokom Prvog svjetskog rata izrasla u najjaču silu svijeta, postala je povjerilac svih država, doživjela je ogromnu ekonomsku i vojnu ekspanziju i pojavila se kao odlučujući faktor u razrešenju ishoda rata. SAD su postale, ako ne jedini i isključivi, onda svakako veoma uticajan subjekat u svjetskim poslovima sa značajnim uticajem na definisanje nove svjetske arhitektute. Iz navedenog se mogu najbolje vidjeti okolnosti u kojima su se odvijali diplomatski odnosi između Crne Gore i SAD u periodu od 1916. do 1921.

Kralj Nikola pokušavao na svaki način da uspostavi veze sa SAD

Američki predsjednik Vudro Vilson iznio je svojih 14 tačaka kao osnovu budućeg uređenja svijeta. Od značaja je bilo načelo samooporedjeljenja naroda koje je bilo osnova za stvaranje nacionalnih država nakon rata. Bar u početku Vilson i SAD nijesu bili naklonjeni uništavanju postojećih država. “U jedanaestoj tački Vilson je predviđao restauraciju Rumunije, Srbije i Crne Gore, obezbjeđivanje Srbiji izlaza na more.” Dakle, sa stanovišta Vlade u emigraciji Vilsonovi predlozi su prihvatljivi, i u potpunosti su korespondirali s njenim interesima. Ovo je bilo značajno kao protivteža pritiscima ka ujedinjenju koji su imali svoje reflekse u samoj Crnoj Gori, a i među bliskim saradnicima Kralja Nikole. Stav SAD, iskazan u Vilsonovih 14 tačaka davao je nadu crnogorskoj emigrantskoj vladi i na izvjestan način delegitimisao Podgoričku skupštinu koja je proglasila ujedinjenje sa Srbijom i ostalim jugoslovensikm narodima. Možemo, možda, stoga i reći da ne čudi da je kralj Nikola pokušavao na svaki način da učvrsti veze sa SAD. Diplomatski odnosi koji su prenijeti na američkog ministra u Parizu Šarpa, sa strane SAD, pojačani su otvaranjem poslanstva Crne Gore u SAD na čijem čelu je bio dr Anto Gvozdenović. Poslanstvo je uspostavljeno tek 1918, nakon gotovo dvogodišnje borbe crnogorske vlade u emigraciji da dobije američki pristanak.

Otpor tim naporima pružale su, prije svih Francuska i Srbija, čija politika je bila usmjerena ka ujedinjenju Južnih Slovena. Odlučujuća politička bitka za očuvanje državne nezavisnosti Crne Gore odvijala se uoči i tokom Versajske konferencije. Amerika je snažno podržavala zahtjev Crne Gore da kao saveznica bude pozvana da prisustvuje Mirovnoj konferenciji u Parizu, kao njen punopravni član. SAD su imale podršku Velike Britanije i Italije, ali ne i Francuske koja je iskoristila svoju ulogu domaćina konferncije i izostavila Crnu Goru s liste pozvanih. Iako je pitanje Crne Gore formalno ostalo otvoreno za SAD, ono je suštinski bilo riješeno prihvatanjem novostvorene države Kraljevine SHS i njenim priznanjem od strane sila pobjednica. Izostanak snažnije podrške Amerike bio je uslovljen obavezama prema drugim saveznicama i njihovom stavu prema tom pitanju, kao i činjenicom da su se SAD, odmah nakon rata, počele vraćati svojoj politici izolacionizma, što je uslovilo gubljenje interesovanja za evropske poslove.

Svi napori crnogorske emigrantske vlade da održi pažnju SAD za Crnu Goru i obezbijedi njenu podršku za svoje planove, već tokom 1919. nijesu naišli na odjek jer se Amerika, kako je rečeno, već vratila u svoj izolacionizam i evropske poslove ponovo prepustila Evropljanima. Uprkos tome SAD su održavale formalne odnose sa Crnom Gorom sve do januara 1921. kada su povukle agreman za crnogorskog diplomatskog predstavnika. Time je stvaljena tačka na diplomatske odnose Crne Gore i SAD. Diplomatski odnosi između Crne Gore i SAD uspostavljeni su i odvijali su se u jednom turbulentnom periodu svjetske istorije. Razlike u veličini, ekonomskom razvoju, političkim institucijama, društvenim odnosima i tradiciji nisu pogodovale bližim odnosima dviju država. Takođe, različiti geostrateški položaji i sopljnopolitičke doktrine nijesu išle u prilog navedenom. Uprkos svim razlikama i objektivnim preprekama može se reći da su tom kratkom periodu zvaničnih odnosa s početka 20. vijeka, diplomatski odnosi izmedju Crne Gore i SAD bili prijateljski i srdačni.

Komentari 11

ostavi komentar

Ostavi komentar

Pravila komentarisanja sadržaja Portala RTCG
Poštujući načelo demokratičnosti, kao i pravo građana da slobodno i kritički iznose mišljenje o pojavama, procesima, događajima i ličnostima, u cilju razvijanja kulture javnog dijaloga, na Portalu nijesu dozvoljeni komentari koji vrijeđaju dostojanstvo ličnosti ili sadrže prijetnje, govor mržnje, neprovjerene optužbe, kao i rasističke poruke. Nijesu dozvoljeni ni komentari kojima se narušava nacionalna, vjerska i rodna ravnopravnost ili podstiče mržnja prema LGBT populaciji. Neće biti objavljeni ni komentari pisani velikim slovima i obimni "copy/paste" sadrzaji knjiga i publikacija.Zadržavamo pravo kraćenja komentara.

Da biste komentarisali vijesti pod vašim imenom

Ulogujte se